ඉරාන නෞකා සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකා රජය මුහුණ දී සිටින ගැටලුව ඇමරිකාව සමඟ ඇති ආරක්ෂක ගිවිසුම්වලට පමණක් සීමා නොවී, ඇමරිකානු ද්විතීයික සම්බාධක, වෙළෙඳ සබඳතා, IMF වැඩසටහන සහ ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තිය දක්වා විහිදෙන බව පැහැදිලි වේ.

ACSA, SOFA, ඇමරිකානු සම්බාධක සහ ඉන්දියානු සාගරයේ බල අරගලය මැද ශ්‍රී ලංකාවේ තීරණය පිළිබඳ භූ දේශපාලනික විග්‍රහයක් | ඔක්තෝබර් 24

ඉරාන නෞකාවක සිටි පිරිසක් ගාල්ල වරායට පැමිණීම සම්බන්ධයෙන් සෞඛ්‍ය නියෝජ්‍ය අමාත්‍ය වෛද්‍ය හංසක විජේමුණි ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා කළ ප්‍රකාශය ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය, ඇමරිකාව සමඟ පවතින ආරක්ෂක සහයෝගිතාව සහ ඉන්දියානු සාගරයේ භූ දේශපාලනික සමතුලිතතාව පිළිබඳ ප්‍රශ්න මතු කරයි.

නියෝජ්‍ය අමාත්‍යවරයා පවසන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට මුහුදු මාර්ගයෙන් පැමිණෙන පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ඔවුන්ගේ ජාතිකත්වය නොසලකා ජාත්‍යන්තර නීති සහ සම්මුතීන් අනුව කටයුතු කරන බවයි.

එහෙත් මෙහිදී විමසා බැලිය යුතු ප්‍රධාන කාරණය වන්නේ මානුෂීය වගකීම් ඉටු කිරීම සහ ඇමරිකාව සමඟ ඇති ආරක්ෂක බැඳීම් අතර සැබෑ නීතිමය ගැටුමක් තිබේද, නැතහොත් රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති අතර ආතතියක් පමණක් ඇතිවිය හැකිද යන්නයි.

“ඔවුන් කුමන රටකට අයත්ද, ජාතිය කුමක්ද යන්න අපට වැදගත් නැහැ” – නියෝජ්‍ය අමාත්‍ය හංසක විජේමුණි

ආණ්ඩුවේ ප්‍රකාශය තුළ ඇති ප්‍රධාන පරස්පරතාව

ඔක්තෝබර් මුල් සතියේ විදේශ අමාත්‍ය විජිත හේරත් ප්‍රකාශ කළේ ශ්‍රී ලංකාව ආසන්න ජාත්‍යන්තර මුහුදේ නෞකා 47ක් පමණ පවතින බවත්, ඉන් 19ක් පමණ ඉරාන නෞකා බවත්ය. එම නෞකා ශ්‍රී ලංකාවේ භෞමික මුහුදු සීමාවෙන් පිටත තිබූ බවද ඔහු පැවසීය.

ඒ සමඟම සම්බාධකවලට යටත් නෞකාවලට සැපයුම් ලබාදීම සම්බන්ධයෙන් ආණ්ඩුව ප්‍රවේශම්කාරී ස්ථාවරයක් ප්‍රකාශ කර තිබිණි. ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා නියෝජ්‍ය අමාත්‍ය හංසක විජේමුණි ඉදිරිපත් කරන ස්ථාවරය අනුව, ජාතිකත්වය නොසලකා ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන්ට අනුකූලව කටයුතු කර තිබේ.

මෙම ප්‍රකාශ දෙක අනිවාර්යයෙන් පරස්පර නොවේ. එහෙත් ඒවා අතර සීමාව පැහැදිලි කිරීම අවශ්‍යය.

රජය ඉරාන ජාතිකයන්ට මානුෂීය රැකවරණය පමණක් ලබාදී තිබේද, නැතහොත් ඉරාන නාවික මෙහෙයුම්වලට ප්‍රයෝජනවත් වන වරාය හෝ සැපයුම් පහසුකම්ද ලබාදී තිබේද?

ඉරාන නෞකා 19ක් හමුවේ ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තියට අභියෝගයක්: ජාත්‍යන්තර නීතියද, ඇමරිකානු සම්බාධකද?

ඔක්තෝබර් 9 වැනිදා ඉරාන නෞකාවලට ආධාර දීමට ඉක්මන් නොවූ ආණ්ඩුව, ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතිය ගැන කතා කරන්නේ ඇයි?

ශ්‍රී ලංකාවට ආසන්න ජාත්‍යන්තර මුහුදේ රැඳී සිටින ඉරාන තෙල් ප්‍රවාහන නෞකා 19කට ආහාර, පානීය ජලය සහ ඉන්ධන සැපයීම සම්බන්ධයෙන් ආණ්ඩුව ගෙන ඇති ස්ථාවරය, රටේ ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ වැදගත් ප්‍රශ්නයක් මතු කර තිබේ.ඔක්තෝබර් 9 වැනිදා විදේශ අමාත්‍යාංශ ප්‍රකාශකයෙකු සඳහන් කර තිබුණේ ඉරාන නෞකාවලට ආධාර සැපයීම සලකා බැලීමට පෙර ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික අවශ්‍යතා ප්‍රමුඛ කරගන්නා බවයි.

එමෙන්ම ඇමරිකානු ද්විතීයික සම්බාධකවලට මුහුණදීමට ඇති අවදානම පිළිබඳ නෞකා සැපයුම් සමාගම් දැනුවත් බවද ප්‍රකාශ කර තිබිණි.එහෙත් ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා සෞඛ්‍ය නියෝජ්‍ය අමාත්‍ය හංසක විජේමුණි ප්‍රකාශ කළේ ශ්‍රී ලංකාවට මුහුදු මාර්ගයෙන් පැමිණෙන පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ජාතිකත්වය නොසලකා ජාත්‍යන්තර නීති සහ සම්මුතීන්ට අනුව කටයුතු කරන බවයි.

මෙම ප්‍රකාශ දෙක අතර නීතිමය පරස්පරතාවක් අනිවාර්යයෙන් නොමැති වුවද, ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමක් අවශ්‍ය වේ.

ඇමරිකාව සමඟ ඇති ගිවිසුම්වලට මෙය ගැටෙන්නේ කෙසේද?

ACSA ආරක්ෂක සැපයුම් ගිවිසුම යටතේ ශ්‍රී ලංකාවට ඇමරිකාව සමඟ ආරක්ෂක සහයෝගිතාවක් පවතී. එහෙත් එම ගිවිසුම ඉරාන නෞකා හෝ ඉරාන ජාතිකයන්ට මානුෂීය ආධාර ලබාදීම තහනම් කරන බවට සාක්ෂි නැත.ඒ අනුව මෙහි ප්‍රධාන ගැටුම ගිවිසුමක් සෘජුව උල්ලංඝනය වීම නොව, ඇමරිකාවේ සම්බාධක ප්‍රතිපත්තිය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාධීන තීරණ ගැනීමේ හැකියාව අතර ඇති ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ආතතියයි.

ඔබ ලබාදුන් වාර්තාවේ සඳහන් පරිදි 2025දී ශ්‍රී ලංකාව ඇමරිකාවට ඩොලර් මිලියන 2,999ක භාණ්ඩ අපනයනය කර තිබේ. එය සමස්ත අපනයනවලින් ආසන්න වශයෙන් සියයට 24කි.මෙම වෙළෙඳ සම්බන්ධතාව හේතුවෙන් ඇමරිකානු වෙළෙඳපොළට ප්‍රවේශය අහිමි වීමේ අවදානම ශ්‍රී ලංකාවට සැලකිය යුතුය.

මානුෂීය ආධාර සහ වාණිජ සැපයුම් අතර වෙනස

එක්සත් ජාතීන්ගේ මුහුදු නීති සම්මුතියේ 98 වැනි වගන්තිය මුහුදේ අනතුරට පත් පුද්ගලයන්ට සහාය ලබාදීමේ වගකීම් සම්බන්ධයෙන් වැදගත් වේ.එහෙත් ආහාර හෝ ඉන්ධන හිඟයක් ඇති සෑම නෞකාවකටම, ඉල්ලන සියලු සැපයුම් ලබාදීමට ශ්‍රී ලංකා රජයට ස්වයංක්‍රීය වගකීමක් ඇති නොවේ.

නාවිකයන්ගේ ජීවිතවලට ක්ෂණික අනතුරක් පවතින්නේද, ඔවුන් බේරාගැනීම අවශ්‍යද, ලබාදෙන ආධාරවල ස්වභාවය කුමක්ද යන්න අනුව නීතිමය තත්ත්වය වෙනස් වේ.ඇමරිකානු සම්බාධක අවදානම පිළිබඳ විමර්ශනය කළ යුත්තේද මෙම වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමිනි.

ආණ්ඩුව පිළිතුරු දිය යුතු මූලික ප්‍රශ්නය

මෙහිදී විමසිය යුතු ප්‍රශ්නය වන්නේ ඉරාන ජාතිකයන්ට ආධාර දීම නිවැරදිද වැරදිද යන්න පමණක් නොවේ.ඔක්තෝබර් 9 වැනිදා ඇමරිකානු සම්බාධක අවදානම සැලකිල්ලට ගත් රජය, ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතියට අනුව කටයුතු කළ බව ප්‍රකාශ කරන විට, එම තීරණ දෙක සඳහා භාවිත කළ නීතිමය හා ප්‍රතිපත්තිමය නිර්ණායක මොනවාද?

මෙය පැහැදිලි කිරීමට රජය අදාළ නෞකාවල තත්ත්වය, නාවිකයන්ගේ අවශ්‍යතා, සම්බාධක පරීක්ෂාව සහ ලබාදුන් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කළ ආධාර පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි කළ යුතුය.ශ්‍රී ලංකාව වැනි කුඩා ආර්ථිකයකට ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ඇමරිකානු ආර්ථික බලපෑම අතර තීරණ ගැනීම පහසු නොවේ. නමුත් එම අපහසුතාව ජාතික අවශ්‍යතා සහ මානුෂීය වගකීම් පිළිබඳ විනිවිදභාවය අඩු කිරීමට හේතුවක් නොවිය යුතුය.

මෙම සිද්ධියේ සැබෑ භූ දේශපාලනික ප්‍රශ්නය වන්නේ ශ්‍රී ලංකාව ඇමරිකාවේ ඉල්ලීම්වලට යටත් වී තිබේද යන්න කලින් තීරණය කිරීම නොව, ඇමරිකානු සම්බාධක අවදානම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාධීන තීරණ කෙරෙහි කොපමණ බලපෑමක් ඇතිකර තිබේද යන්න සාක්ෂි මත තහවුරු කිරීමයි.

ACSA ගිවිසුම: ඇමරිකාවට ලබාදී ඇති පහසුකම් ඉරානය සම්බන්ධයෙන් බලපාන්නේ කෙසේද?

ශ්‍රී ලංකාව සහ ඇමරිකාව අතර ඇති Acquisition and Cross-Servicing Agreement (ACSA) යනු දෙරටේ ආරක්ෂක හමුදා අතර සැපයුම් හා සේවා හුවමාරුවට පහසුකම් සලසන ගිවිසුමකි.මෙවැනි ගිවිසුම් යටතේ ඉන්ධන, ප්‍රවාහන, ආහාර, නඩත්තු සහ වෙනත් සැපයුම් සේවා සම්බන්ධයෙන් සහයෝගිතාවක් ඇති කළ හැකිය.

නමුත් ACSA ගිවිසුම ශ්‍රී ලංකාව ඇමරිකාවේ යුද සන්ධානයක සාමාජිකයෙකු බවට පත්කරන්නේ නැත. එමෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව ඉරාන ජාතිකයන්ට මානුෂීය සහාය ලබාදීම තහනම් කරන බවටද සාක්ෂි නැත.

මෙහි ගැටලුව මතුවන්නේ වෙනත් තැනකිනි.

එකම වරාය පද්ධතියක් තුළ ඇමරිකානු ආරක්ෂක හමුදා සඳහා සැපයුම් පහසුකම් සහ ඉරාන යුද නෞකාවකට සේවා සැපයීම යන ක්‍රියාකාරකම් දෙක සිදුවුවහොත්, ඒවායේ ආරක්ෂක හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ප්‍රතිවිපාක වෙන වෙනම ඇගයීමට සිදුවේ.

විශේෂයෙන්ම ඇමරිකාව සහ ඉරානය අතර සන්නද්ධ ගැටුමක් පවතින අවස්ථාවක, ශ්‍රී ලංකාව විසින් යුද නෞකාවකට ලබාදෙන පහසුකම් මානුෂීය ආධාරද, නැතහොත් යුද මෙහෙයුම් සඳහා ප්‍රයෝජනවත් සහායද යන්න වැදගත් වේ.

SOFA ගිවිසුම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වෛරීභාවය

Status of Forces Agreement (SOFA) යනු විදේශීය හමුදා සාමාජිකයන් වෙනත් රටක රැඳී සිටින විට ඔවුන්ගේ නීතිමය තත්ත්වය හා අදාළ බලතල නියාමනය කරන ගිවිසුම් වර්ගයකි.

ශ්‍රී ලංකාව සහ ඇමරිකාව අතර SOFA සම්බන්ධයෙන් ඉතිහාසයේ සාකච්ඡා හා විවාද පැවතියද, පසුව යෝජනා වූ පුළුල් SOFA ගිවිසුමක් බලාත්මක වී ඇති බව තහවුරු නොවේ. ඒ නිසා එවැනි ගිවිසුමක් දැනට ශ්‍රී ලංකාව බැඳ තබන බව පදනම් කරගෙන මෙම සිද්ධිය විග්‍රහ කිරීම නිවැරදි නොවේ.

ඒ වෙනුවට සොයා බැලිය යුත්තේ පවතින ආරක්ෂක සහයෝගිතා විධිවිධාන, ඇමරිකානු නෞකා සංචාර, පුහුණු වැඩසටහන් සහ සමුද්‍රීය ආරක්ෂක සහයෝගිතාව හරහා ශ්‍රී ලංකාවට ඇති ප්‍රායෝගික බැඳීම්ය.

ඇමරිකානු සම්බාධක: සැබෑ ආර්ථික අවදානම

ඉරානයට එරෙහිව ඇමරිකාව පනවා ඇති සම්බාධක මෙම සිද්ධියේ වඩාත් සංවේදී අංශයකි.

ඇමරිකානු භාණ්ඩාගාර දෙපාර්තමේන්තුවේ OFAC ආයතනය ඉරානයට සම්බන්ධ ඇතැම් පුද්ගලයන්, ආයතන, නෞකා සහ ගනුදෙනු සම්බන්ධයෙන් සම්බාධක පවත්වාගෙන යයි. ඇතැම් ගනුදෙනුවලට සම්බන්ධ වන ඇමරිකානු නොවන ආයතනවලටද සම්බාධක අවදානම් ඇතිවිය හැකිය

මෙහි සැබෑ අවදානම වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ වරාය සේවා සපයන සමාගම්, බැංකු සහ රක්ෂණ ආයතන ඇමරිකානු සම්බාධක පද්ධතියට නිරාවරණය වීමයි.

රජය හෙළි කළ යුතු තොරතුරු

මෙම සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් විධිමත් පාර්ලිමේන්තු පැහැදිලි කිරීමකින් පහත කරුණු අනාවරණය කළ හැකිය.

1. ඔක්තෝබර් 24 වැනිදා සඳහන් කළ ඉරාන පිරිස පැමිණි නෞකාවේ නම, ලියාපදිංචිය සහ නීතිමය තත්ත්වය.
2. එම පිරිසට ලබාදී ඇති ආගමන, වෛද්‍ය, ආරක්ෂක හෝ වෙනත් පහසුකම්.
3. අදාළ නෞකාව හෝ එහි හිමිකරුවන් ඇමරිකානු සම්බාධක ලැයිස්තුවලට ඇතුළත්ද යන්න.
4. මෙම තීරණය පිළිබඳව ඇමරිකානු තානාපති කාර්යාලය සමඟ නිල සන්නිවේදනයක් සිදුවී තිබේද යන්න.
5. ACSA ගිවිසුම සහ වෙනත් ආරක්ෂක විධිවිධාන පිළිබඳ නීතිමය ඇගයීමක් සිදුකර තිබේද යන්න.
6. ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යස්ථභාවය ආරක්ෂා කිරීමට ගෙන ඇති ක්‍රියාමාර්ග.